طلیعه هشتم

    فرهنگ و آداب و رسوم مردم تربت جام - قسمت اول عروسی


    آداب و رسوم مردم تربت جام

    (قسمت اول)

    مردم تربت جام معتقدند که پسران و مخصوصا" دختران را باید در سنین بلوغ متا هل نمود و عقیده داردن که دختر که دختری خود را شناخت ( اصطلاح بلوغ شدن) باید ازدواج کند

    در گدشته مردم هر طایفه فقط به همها طایفه و از اقوام خود زن میگرفتند و ازدواج میکردند که امروزه این چنین نیست اما در بعضی از اقوام مهاجر مثل ترکمانان تربت جام هنوز هم کمابیش باقی است

    امروزه ازدواج همچنان با رضایت پدر میباشد و هنگام ازدواج از کلیه بزرگان خانواده و گاهی ایل و طایفخ دعوت میشود تا در این تصمیم گیری شریک باشند و از نظرهای ارشادی همدیگر استفاده میکنند و در بیشتر این مواقع این مشاوران دوره دیده و پیرهن درانده هستند که تصمیمات نهایی را میگیرند و میزان مهریه و سایر شرایط عروسی را هم با مشورت بزرگان محل میگیرند .

    در این مراسم خواستگاری خانواده داماد هم لشکری از بزرگان و عالی مقامان خانواده و یا طایفه خود را جهت مشورت با خود میبرند که گاهی در هنگام تنظیم شرایط ازدواج این جمع مشاورین دو طرف از پنجاه نفر هم تجاوز میکند .

    اما گاهی در میان مشاوران هم هست که در این میان که برای دو طرف کس دیگری را در نظر گرفته و حالا میبیند که مرغ دارد از قفس میپرد شروع به تراشیدن مانع میکند و گاهی ممکن است مجلس خاستگاری به مجلسی برای مشاجره تبدیل گردد.(بنده خودم این حکایت را دیده ام هم هنگامی که قصد ازدواج داشتم و جهتن تصمیم گیری از بزرگان دعوت شد اما دایی بنده که کس دیگری را برایم در نظر گرفته بود شروع کرد به مخالفت و تاجایی که تا مدتی بین تعدادی از اقوام ما به همین خاطر شکری آب گردیده بود و همچنین هنگامی که خواهرم را خاستگاری میکردند چنان الم شنگه ای بپا شد که نگو و نپریس )

    . (در مراسم عقدی هر خانواده به نسبت وضع مالی خود مجلس را سنگینتر و یا سبکتر میگیرد و بسته بو همان تمکن مالی گاهی در مراسم نامزدی هم مخارج سنگینی را متحمل میگردند (البته چشم و هم چشمی در مراسم نامزدی کمتر است) خانواده هایی که بضاعت مالی کمتری دارند مجلس را ساده تر برگزا میکنند و مهریه هم بسته به شرایط طرفین تعیین میگردد و گاهی مبلغی به عنوان پیش کش هم به خانواده عروس تقدیم میگردد تا صرف خرید جهیزیه بشودگاهی هم مراسم نامزدی بسیار ساده و با صرف مقداری نخود و کشمش و یا مقداری شیرینی انجام میگیرد

    در هنگامی که عید میشود داماد برای خانواده عروس عیدی میبرد که بسته به نوع عید متفاوت است مثلا" در عید قربان تقریبا" همه دامادها برای خانواده نامزد خود یک گوسفند قربانی را به عنوان عیدی تقدیم میکنند .

    و یکی دیگر از رسوم دوران نامزدی دعوت طرفین خانواده های عروس و داماد به منزل هر دو طرف مقابل برای صرف شام است که در این رسم هم گاهی همان مشاورینی که در مجلس خاستگاری حضور داشتند هم دعوت میشوند که این خود عاملی هست برای آشنایی طیف جدیدی از مردم و ممکن است که خود عامل جدیدی باشد برای وصلتهای اتفاقی دیگر .

    در گذشته مدعوینی که در مراسم نامزدی شرکت میکردند به هر کدام از آنها یک بسته شیرینی میدادند و آنهایی که از نظز سنی بزرگتر بوده این بسته شیرینی را داخل دستمال محلی زیبایی به نام دستمال کلاقی میبستند و به آنها تقدیم میکردند.

    گندم پاک کنی

    مراسم گندم پاک کنی هنوز هم در بسیاری از مناطق تربت جام اجرا میگردد . در این مراسم خانواده داماد مقداری گندم و آرد تهیه میکنند و با گاهی با دایره و رقص کنان و گاهی حتی با ساز و دهل و جمع شدن عده کثیری از جوانان برای انجام حرکات آیین که خود بخود در این نوع مراسمجمع میشوند و یک جمع بزرگی را تشکیل داده و رقص کنان بطرف خانه عروس براه میافتند و در خانه عروس بعد ا ز اینکه هنرمند ساز خود را با آهنگی که به آهنگ پاش پاش معروف شده به پایان میبرند و جوانان جمع شده برای انجام رقصهای آیینی متفرق میشوند . فقط مدعوین باقی میمانند که برای صرف چای و شیرینی و تقدیم آرد و گندم تهیه شده به خانواده عروس به منزل عروس میروند و در این نوع مراسم هم مدعوینی که همراه عروس بودند و یا مدعوین خود داماد که از راههای دورتری آمدند و یا افراد نزدیک خود را برای صرف نهار و یا شام دعوت میکنند که بسته به توان مالی طرف عروس میزان مدعوین کم و یا زیاد میگردد

    هیزمی

    در این مراسم جوانان خانواده داماد جمع میگردند و نسبت به جمع آوری هیزم برای مراسم عروسی تصمیم گیری میکنند و سپس هر کدام از جوانان در گذشته با خر و اسب و امروزه با وسایل نقلیه موتوری هیزم تهیه میکنند و به خانواده داماد و هم خانواده عروس به جوانانی که در جمع آوری هیزم کمکی کرده و شرکت داشتند یک دستمال محلی به نام دستمال کلاقی که داخل آن مقداری شیرینی و یا نخود و کشمش هست میدهند و به آنهایی که از نظر سنی بزرگتر هستند یک پارچه محلی زیبا به نام قدیفه از خانواده داماد و عروس هدیه میگیرند .

    حنا بندان
    معمولا" یک روز قبل از عروسی مراسم اهدای خنچه ها به داماد میباشد که وسایل سبک مربوط به جهیزیه را در داخل مجمعی بزرگ به طرز زیبایی چینده و سپس روی آن را با پارچه لطیفی به نام قدیفه میپوشانند و بر روی سر مدعوین که بیشتر از زنان خانواده داماد هستند رقص کنان و هلهله کنان و گاهی هم با ساز و دهل به خانه عروس میبرند و در این مراسم هم کسانی که در حمل خنچه ها شرکت داشته از طرفین به خصوص از خانواده داماد هدیه میگیرند.

    عروسی

    شب قبل از عروسی مراسم حنابندان است . در این مراسم که مجلسی بیشتر زنانه است تا پاسی از شب به دقص میپردازند و بسته های حنایی که از قبل آماده کرده بودند در ظرفهای متعدد بین مدعوین چرخانده و هر کس که میخواهد حنایی برمیدارد و دستان و انگشتهای پاها را به حنا میبندد و در این مراسم دختران جوان هم با حرارت ذاتی خود مجلس را پر شور و حرارت میکنند و گرمی مجلس را با خنده های شیرین و هلهله های فراوان خود دو چندان کرده .

    یک و گاهی دوشب قبل از عروسی از جوانان دو طرف دعوت میشود که در خانه داماد جمع شوند و در مراسم شادی که به منظور اجرای مراسم عروسی میباشد شرکت کنند و در این مواقع از هنرمندان هم دعوت میشود و با شروع نوای زیبای ساز و دهل مردم خصوصا" قشر جوان به محل عروسی هجوم میبرند و دسته دسته شروع به انجام رقصهای محلی میکنند که معروفترین رقصی که در این مراسم انجام میگردد رقص هتن است البته رقصهای دیگری مثل سه چکه چوب بازی و .... بسته به توان هنری آنها اجرا میگردد. تعداد شرکت کنندگان در یک رقص دسته جمعی بستگی به میزان گنجایش محل اجرای رقص دارد. انواع رقصهای آیینی تربت جام مثل هتن و سه چه و دوچکه و حنایی و قاسم آبادی ورقصهای سنتی دیگر اجرا میشود

    این مراسم شادی تا پاسی از شب اجرا میگردد و بعد از اینکه خستگی بر چهره همگی عارض گردید مراسم به پایان میرسد . در این مراسم به تمامی کسانی که در مجلس رقص شرکت نموده چه از مدعوین و چه از کسانی که به منظور دیدن و یا انجام رقص به مجلس آمده بودند شیرینی و چای تعارف میگردد.در گذشته مراسم شادی کنان تا یک هفته هم طول میکشذد .

    در مراسم عروسی دو طرف لیستی از مدعوین تهیه میکنند که شامل کلیه اقوام با خانواده و همسایگان و آشنایان دور و نزدیک و هر کسی را که روزی به همدیگر سلامی کرده بسته دعوت میکنند که گاهی هزاران نفر مدعو را در یک عروسی میبینید.

    در این مراسم آنهایی که از راه دور می ایند و یا از روستاهای دیگر میباشند دسته جمعی با هماهنگی هم به مجلس میروند .

    در این مراسم ودعوینی که تمکن مالی مناسبی دارند گاهی یک و یا چند گوسفند و یا چندین کیسه برنج با خود به عنوان پیش کش به داماد به منزل داماد میبرند و هدیه میکنند که گاهی مبالغی پول هنگفتی هم جمع میگردد که برای خانواده داماد که متحمل مخارج سنگینی شده اند به عنوان منبع جسارت در میزان خرج عروسی و هم چنین بعضی از مخارج سنگین عروسی را میپوشاند.

    در روز عروسی چند ساعت قبل از اجرای مراسم دست یه دست عروس و داماد توسط خانواده های خود با هلهله و شادی و رقص کنان و پای کوبان به حمام میروند (درگذشته که حمامها عمومی بود بعد از استحمام داماد را با ساز و دهل به خانه میبردند و تا اجرای دست به دست و تا قبل از صرف شام ساز و دهل با حرارت زیاد نواخته میشد) بعد از بیرون آمدن از حمام لباسهای مخصوص عروس و داماد را در منازل خود توسط یکی از خانمهای مسن برای عروس و یکی از بزرگان و ریش سفیدان برای داماد پوشانده و اطرافیان معمولا" با دف و دایره همراهی میکنند و گاهی هم رباعی خوانده میشود .

    (از رباعیهایی که خوانده میشود:

    یا رب به رسالت رسول عربی با شاه رسل سید عالی نسبی

    دو حصه کنی گناه ما در عرصات نیمی بعلی بخشی و نیمی بنبی

    ***

    یا رب به رسول هاشمی بخش مرا با فخر تمام عالمی بخش مرا

    با آن جهان طفیل او شد موجود با سرور کل آدمی بخش مرا

    ***

    یا رب به رسال رسول مدنی با بلبل مکه و سهیل یمنی

    چیزی زگناه من به بوبکر و عمر قدری بسخی ببخش و قدری بغنی

    برگشا کام زبان بلبل شیرین حرکات فرق سر تا به کف پای مصلای معلای مصفای محمد صلوات )

    ***

    صلوات نامه بر جمال محمداست قرآن تمام و صد کمال محمداست

    بر طاق عرش نام محمد نوشته است یا الله صلی الله و آل محمد است

    ****

    یا رب تو مرا غلام حیدر گردان گر راه غلط روم مرا برگردان

    گر راه غلط روم به مین دشت افلاک ساقی تو مرا به حوض کوثر گردان

    ***

    یا رب به رسالت رسول ثقلین یا رب به بنا کننده بدر و حنین

    عصیان مرا دو نیمه کن در عرصات نیمی به حسن ببخش و نیمی به حسین

    برگشاکام زبان بلبل شیرین حرکات فرق سر تا به کف پای معلای محمد صلوات

    ************************************************** **********

    (این نوع رباعی که حالتی از مناجات به درگاه احدیت دارد علاوه بر مراسم عروسی در تشییع جنازه ها هم خوانده میشود)

    بعد از صرف شام موقع که معمولا" در ساعات پایانی شب میباشد مراسم دست به دست دادن عروس و داماد است در این مراسم عروس را که به طریق بسیلرزیبایی آرایش شده و با چادر سفیدرنگی تمام صورتش را میپوشانند بطوری که نمی تواند ببیند و دونفر از همراهان عروس دست و شانه های عروس را میگریند و به محل انجام مراسم دست به دست میبرند.

    در این مراسم تعدادی رباعی خوان هم همیشه حضور دارند که با رباعیهای خود که بیشتر جنبه مناجات دارد با صدای بلند میخونند و در خاتمه جمله مردم شروع به خواندن صل.ات میکنند

    در این جت که بیشتر در مقابل و یا نزدیک منزل داماد و در محل مناسب و فراخی برای اجرای رسم است عروس در یک طرف با هیئت همراه و داماد در طرف مقابل با هیئت همراه مقابل هم صف آرایی میکنند و تا هنگامی آندو را دست به دست دهند مردم هلهله و شادی میکنند و بر سر و روی داماد و عروس نقل و نخود و سکه و بعضی از کسان هم اسکناسهای ریز و درشت بر سر عروس و داماد میریزند که بسیاری از نوجوانان برای جمع آوری این پولها قبلا" در اطراف عروسو داماد موضع گیری کرده اند.

    قبل از حرکت داماد بطرف عروس پدر داماد قرص نانی به کمر داماد میبندد تا برکت خانه اش شود.

    در این هنگام داماد انار و یا سبی و یا تکه ای قند و نبات را که در داخل جیب دارد در آورده و به تنهایی به طرف عروس با گامهای بلند و سریع حرکت نموده و آنها را به پشت سر عروس پرتاب میکند و به طرف عروس میرود و دست او را در دست خود میگیرد و پای خود را بر روی پای عروس میگذارد و قدری هم میفشارد و زندگی تازه را در دستان خود میفشارد و خوشبختی و سعادت را در دل خود و همراهان میکارد و این دو زیبای آراسته دست در دست همدیگر خوشحال و شادمان توسط خانمهای طرفین مشایعت میشگردد تا به منزل داماد بروند و در اتاق خواب داماد مستقر میگردند . در این موقع کا هنرمندان نوازنده ساز و دهل با قدرت و شدت از هنگامی که عروس و داماد را در مقابل هم چیدند تا پایان مراسم با حرارت ساز و دهل میزدند بار آخرین آهنگ خود را که که بسته به نظر هنرمند و میزان القای شادی به دو طرف است میزند و با پایان این آهنگ مراسم عروسی هم پایان میپذیرد.

    در روز بعد از عروسی در منزل داماد هم مراسم دیگری بر پا میکنند به نام مراسم پای تخت .

    این مراسم که کلا" مخصوص خانمها میباشد در روز بعد است و در این موقع عروی را بر (ذشته بر تخت ) صندلی می نشانند و در حالی که لباس عروسی را از تن در آورده و لباس دیگری پوشیده و آرایش و تزئئین گردیده . زنان ودختران تا پاسی از روز (این رسم در روز و معمولا" در بعد از ظهر و قبل از نماز پیشین) ادامه می یابد و کسانی که به پای تخت آمده اند هر کدام بسته به توان مالی خود هدیه ای برای عروس و داماد با خود می آورند و به رقص و آواز و شادی می پردازند.

    (گاهی داماد برای آوردن عروس داخل اطاق می شود.)

    در این میان داماد در حالیکه انار یا سیب و یا مقداری قند در دست دارد بطرف عروس حرکت می کند و قند را از روی سر عروس به عقب پرتاب می کند و قبل از آینکه در پهلوی عروس قرار گیرد ، پای خود را روی پای عروس گذاشته فشار می دهد

    (عده أی معتقدند که این عمل بعد ها در زندگی زناشویی باعث تفوق و برتری داماد بر عروس می شود و عروس نخواهد توانست در مقابل داماد مخالفت و یا عدم اطاعت نماید ).

    بعد از رسیدن به منزل داماد ، عروس و داماد به اطاق زنان برده و رقص زنها تا مدتی ادامه پیدا می کند ، سپس داماد نزد مدعوین مرد که در اطاق دیگر از آنها پذیرایی می شود آمده و از اینکه در مجلس او شرکت کرده و همراهی نموده اند تشگر کرده، مدعوین به او تبریک می گویند . پس از آن مجلس عروسی ختم و مدعوین به منازل خود مراجعت می کنند فقط عده أی از از افراد عروس وداماد شب و حتی نهار روز بعد را در منزل داماد می مانند.

    . اگر قرار بود عروسی را از دهی به ده دیگر ببرند ، عروس و داماد هریک سوار اسب شده و همراهان آنها نیز سوار اسب و الاغ می شوند. نزدیکی آبادی پهلوان ده جلوی عروس و داماد را می گرفت و از آنها مبارز یا انعام می خواست. داماد از میان ملتزمین خود پهلوانی معرفی می کرد که با وی کشتی بگیرد . اگر پهلوان زمین می خورد، داماد باید انعام می پرداخت ، اگر پهلوان ده زمین می خورد عروس و داماد آزادانه عبور می کردند.

    هم اکنون هم در بعضی از روستاها تا چندین روز قبل از عروسی علاوه بر رقص و پایکوبی کشتی گیری هم انجام میگردد که در کشتی محلی هر کس که برنده شد گوسفندی و یا کله قندی به عنوان هدیه میگیرد.